Znieważenie wyrażane za pośrednictwem mediów elektronicznych zyskuje na rozgłosie, a osoby dotknięte takimi zachowaniami coraz częściej szukają wsparcia prawnego. W artykule przybliżono podstawowe zagadnienia związane z regulacjami Kodeksu karnego, możliwymi sankcjami oraz praktyką sądową dotyczącą znieważenia i innych pokrewnych czynów zabronionych w przestrzeni wirtualnej.

Cel i zakres odpowiedzialności za znieważenie w internecie

Odpowiedzialność karna za znieważenie wynika z potrzeby ochrony godności osobistej i honoru. W świecie analogowym celem było zapobieganie bezpośrednim atakom werbalnym, natomiast w sferze online te same zasady zyskują dodatkowe oblicze. Warto zwrócić uwagę, że:

• Znieważenie skierowane do konkretnej osoby może przyjąć formę obraźliwych komentarzy, cyberprzemoc lub uporczywego publikowania wpisów naruszających jej dobra osobiste.
• Publiczny charakter internetu powoduje, że szkoda dla ofiary wyraźnie się potęguje ze względu na szeroki zasięg.
• Udostępnianie, przekierowywanie lub podtrzymywanie obraźliwych treści może skutkować odpowiedzialnością także dla osób, które nie były ich pierwotnymi autorami.

W polskim systemie prawnym rozróżnia się znieważenie oraz zniesławienie. Pierwsze polega na umyślnym poniżeniu lub ośmieszeniu drugiej osoby, drugie zaś na przypisaniu cech lub faktów obciążających ją negatywnie lub nieprawdziwie.

Przepisy prawne regulujące znieważenie i zniesławienie

Podstawowe normy znajdują się w Kodeksie karnym:

• Art. 216 Kodeksu karnego – przestępstwo znieważenia, zagrożone karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
• Art. 212 Kodeksu karnego – przestępstwo zniesławienia poprzez przypisywanie faktów niezgodnych z prawdą bądź rozpowszechnianie informacji prawdziwych, gdy naruszają dobra osobiste, zagrożone karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Dodatkowo w niektórych sytuacjach możliwe jest zastosowanie przepisów o przestępstwie znęcania się psychicznego (Art. 207 Kodeksu karnego) lub przemocy elektronicznej przewidzianej w innych ustawach. Istotne jest również, że w przypadku przestępstw ściganych na wniosek, postępowanie może zostać wszczęte tylko po złożeniu pisemnego oświadczenia przez pokrzywdzonego.

Przestępstwa umyślne i nieumyślne

Art. 216 Kodeksu karnego odnosi się do czynów umyślnych. Oznacza to, że sprawca musi działać z zamiarem bezpośrednim obrażenia drugiej osoby. Nie stanowi przestępstwa przypadkowe użycie obraźliwych zwrotów bez intencji naruszenia jej godności.

Rodzaje kar i sankcji

Kary za znieważenie w internecie można podzielić na trzy podstawowe kategorie:

• Grzywna – najczęściej wymierzana, wysoka liczba stawek dziennych (nawet do 360 stawek) w zależności od sytuacji majątkowej sprawcy.
• Ograniczenie wolności – obowiązek wykonywania prac społecznych lub dozór kuratora, stosowane w przypadku mniejszej społecznej szkodliwości czynu.
• Kara pozbawienia wolności – dotyczy głównie recydywistów lub znieważenia powiązanego z innymi przestępstwami (np. groźbami karanymi z art. 190 Kodeksu karnego).

Warto zaznaczyć, że sąd może orzec także środki karne dodatkowe, takie jak zakaz zbliżania się do pokrzywdzonego czy zakaz publikacji określonych treści w internecie. Istnieje również możliwość przepadku przedmiotów służących popełnieniu przestępstwa, na przykład narzędzi do masowego wysyłania obraźliwych wiadomości.

Odpowiedzialność cywilna

Obok kary za znieważenie w świetle prawa karnego, sąd może orzec odpowiedzialność cywilną spowodowaną naruszeniem dóbr osobistych. Poszkodowany może dochodzić zadośćuczynienia finansowego za doznaną krzywdę oraz obowiązku usunięcia skutków naruszenia (np. publikacji przeprosin, sprostowań lub żądań wykasowania obraźliwych materiałów z sieci).

Praktyka sądowa i przykłady spraw

Analiza orzecznictwa pokazuje, że sądy coraz częściej uwzględniają specyfikę środowiska internetowego. Przykładowo:

• Wyrok Sądu Rejonowego w Warszawie z marca 2021 r. – sprawca otrzymał grzywnę w wysokości 30 stawek dziennych za znieważenie na portalu społecznościowym.
• Wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z listopada 2022 r. – orzeczono karę ograniczenia wolności oraz obowiązek usunięcia publikowanych treści.
• Postępowanie przygotowawcze wobec prowadzącego patostreaming, w którym obraźliwe treści były przekazywane na żywo setkom odbiorców; sprawca został skazany za znieważenie i zniesławienie.

W praktyce istotne znaczenie ma szybkość reakcji pokrzywdzonego. Im szybciej złoży wniosek o ściganie, tym wyższe szanse na zachowanie dowodów (zrzuty ekranu, nagrania rozmów, logi serwera). Kluczowa jest również współpraca z administratorem serwisu internetowego, który może przedstawić dane umożliwiające ustalenie tożsamości sprawcy.

Aspekt prewencyjny

Znajomość konsekwencji prawnych może działać odstraszająco. Kampanie informacyjne prowadzone przez organizacje pozarządowe i instytucje państwowe zwracają uwagę, że anonimowość w sieci nie wyłącza odpowiedzialności. Dodatkowo coraz częściej stosuje się monitoring treści w celu natychmiastowego reagowania na naruszenia dóbr osobistych w internecie.