Pojęcie klauzuli niedozwolonej budzi wiele wątpliwości zarówno wśród przedsiębiorców, jak i konsumentów. Zrozumienie mechanizmów prawnych chroniących stronę słabszą wymaga znajomości odpowiednich przepisów, orzecznictwa oraz praktyki stosowanej przez organy nadzorcze. Niniejszy tekst przedstawia najbardziej istotne zagadnienia związane z identyfikacją, oceną oraz konsekwencjami występowania niedozwolonych postanowień umownych w obrocie cywilnoprawnym.

Definicja i rodzaje klauzul niedozwolonych

W prawie polskim za klauzulę niedozwoloną uznaje się każde postanowienie umowne, które nie zostało indywidualnie uzgodnione z konsumentem i wprowadza go w rażąco niesprawiedliwą pozycję względem przedsiębiorcy. Takie postanowienia zazwyczaj:

• ograniczają prawa konsumenta,
• narażają go na nadmierne ryzyka,
• zawierają klauzule automatycznego dokonania zmian umowy bez jego zgody.

Ustawodawca w ustawie o prawach konsumenta oraz w Kodeksie cywilnym wskazuje przykładowe wzorce klauzul abuzywnych. Mogą one dotyczyć takich kwestii jak: zastrzeżenie prawa do jednostronnej zmiany ceny, wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności przedsiębiorcy, naruszenie zasady równego traktowania stron czy automatyczne odnawianie umowy.

Skutki prawne stosowania postanowień abuzywnych

Postanowienia uznane za nieważne (abuzywne) nie wywołują skutków prawnych względem konsumenta. W praktyce oznacza to, że w umowie zachowują moc pozostałe klauzule, a ta jedyna zostaje z niej usunięta. Konsekwencje obejmują m.in.:

• przywrócenie stanu prawnego odpowiadającego umowie bez niedozwolonego zapisu,
• możliwość żądania zwrotu nadpłaconych kwot,
• odstąpienie od umowy w sytuacjach przewidzianych przepisami.

Wyeliminowanie abuzywnej klauzuli może nastąpić ex officio w postępowaniu przed sądem lub przez Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, która prowadzi rejestr niedozwolonych postanowień umownych. Warto też pamiętać, że sąd może orzec o ryzyku powstania dalszych szkód, nakazując przedsiębiorcy wypłatę odszkodowania za negatywne skutki stosowania klauzuli.

Procedura dochodzenia roszczeń przez konsumenta

Konsument, dostrzegając w umowie zapis naruszający jego prawa, może podjąć następujące kroki:

• zwrócić się z żądaniem wykreślenia klauzuli do przedsiębiorcy,
• złożyć skargę do PUKIK – Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów,
• wystąpić na drogę sądową z pozwem o stwierdzenie nieważności konkretnego postanowienia,
• skorzystać z pomocy rzetelnego rzecznika konsumentów lub organizacji pozarządowych.

W praktyce często zaleca się najpierw próbę polubownego rozwiązania sporu. W przypadku braku porozumienia pomocą może służyć mediacja lub postępowanie przed sądem polubownym. Jeśli spór trafi do sądu powszechnego, organy ocenią, czy konkretna klauzula tworzy rażącą dysproporcję między stronami i czy spełnia wymogi określone w kodeksie cywilnym.

Przykłady klauzul i ich orzecznictwo

W rejestrze UOKiK znajdują się setki decyzji dotyczących klauzul uznanych za niedozwolone. Do najbardziej rozpowszechnionych należą:

• automatyczne przedłużenie umowy po wygaśnięciu okresu świadczenia usług,
• jednostronne prawo przedsiębiorcy do zmiany ceny lub zakresu usług,
• ograniczenie uprawnień konsumenta do dochodzenia rękojmi lub reklamacji.

Orzeczenia sądów potwierdzają, że nieważność takiego zapisu następuje z mocy prawa, co oznacza, że konsumentowi nie grożą żadne negatywne konsekwencje. Ważne przykłady orzeczeń to m.in. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE dotyczące ochrony praw konsumentów oraz liczne wyroki Sądu Najwyższego w Polsce.