Niezbywalność praw człowieka oznacza, że przysługują one każdej osobie z samego faktu bycia człowiekiem i co do zasady nie można się ich skutecznie zrzec, sprzedać ani zostać ich trwale pozbawionym. To jedna z podstawowych zasad współczesnego porządku prawnego, obecna zarówno w prawie międzynarodowym, jak i w polskim systemie konstytucyjnym. W praktyce chodzi o to, że godność człowieka oraz wynikające z niej prawa nie są „przywilejem” nadawanym przez państwo, lecz mają charakter pierwotny. Państwo może regulować sposób korzystania z niektórych wolności, ale nie powinno traktować praw człowieka jak dobra, którym można dowolnie rozporządzać.

W polskim porządku prawnym temat ten łączy się przede wszystkim z konstytucyjną ochroną godności człowieka, zasadą równości oraz obowiązkiem władz publicznych do poszanowania wolności i praw jednostki. Niezbywalność nie oznacza jednak, że każde prawo ma charakter absolutny. Część praw może podlegać ustawowym ograniczeniom, jeżeli są one zgodne z konstytucją i służą ochronie innych wartości, takich jak bezpieczeństwo, porządek publiczny czy prawa innych osób.

Co oznacza, że prawa człowieka są niezbywalne

Najprościej rzecz ujmując, niezbywalne prawa człowieka to takie prawa, których człowiek nie traci przez samą wolę własną, przez działania innych osób ani przez decyzję państwa sprzeczną z podstawowymi standardami ochrony prawnej. Nie są one przedmiotem obrotu jak rzecz czy wierzytelność. Nie można ich ważnie „przenieść” na inną osobę ani umownie z nich zrezygnować w taki sposób, by przestały istnieć.

Źródłem tej zasady jest przekonanie, że każdy człowiek posiada przyrodzoną godność. To właśnie z godności wywodzi się obowiązek poszanowania życia, integralności cielesnej, wolności osobistej, prywatności, wolności sumienia czy prawa do sądu. W polskiej konstytucji godność człowieka jest ujmowana jako wartość przyrodzona i niezbywalna, a zarazem źródło wolności i praw człowieka oraz obywatela.

W praktyce warto odróżnić trzy poziomy:

• istnienie prawa – nie można go człowiekowi odebrać w sensie aksjologicznym i konstytucyjnym,
• możliwość korzystania z prawa – bywa ograniczana, na przykład w toku postępowania karnego lub z uwagi na bezpieczeństwo innych osób,
• sposób wykonywania prawa – może podlegać warunkom formalnym i proceduralnym.

To rozróżnienie jest bardzo ważne. Na przykład wolność wyrażania poglądów jest prawem człowieka, ale nie uprawnia do zniesławiania innych osób czy nawoływania do przemocy. Z kolei prawo do wolności osobistej nie wyklucza zgodnego z prawem zatrzymania lub tymczasowego aresztowania, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki i istnieje kontrola sądowa.

Kiedy i w jakim zakresie prawa człowieka mogą być ograniczane

Stwierdzenie, że prawa człowieka są niezbywalne, nie oznacza nieograniczalności. To dwa różne pojęcia. Niezbywalność odnosi się do charakteru prawa, natomiast ograniczenia dotyczą sposobu jego wykonywania.

W państwie prawa ograniczenia wolności i praw jednostki powinny spełniać kilka podstawowych warunków:

• muszą wynikać z ustawy, a nie wyłącznie z praktyki urzędowej lub decyzji uznaniowej,
• powinny służyć uzasadnionemu celowi, na przykład ochronie bezpieczeństwa, zdrowia publicznego lub praw innych osób,
• muszą być proporcjonalne, czyli nie mogą iść dalej, niż to konieczne,
• nie powinny naruszać istoty prawa, czyli jego podstawowego sensu i funkcji.

Niektóre prawa mają wyjątkowo silną ochronę. Dotyczy to zwłaszcza zakazu tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania, ochrony godności czy ochrony przed arbitralnym pozbawieniem życia. Inne prawa, jak wolność zgromadzeń, wolność działalności gospodarczej czy prywatność, mogą podlegać dalej idącym ograniczeniom, ale wyłącznie na zasadach wynikających z konstytucji i ustaw.

Znaczenie ma też kontekst. W prawie międzynarodowym część zobowiązań państwa obowiązuje stale, także w sytuacjach nadzwyczajnych. Z kolei w polskim prawie szczególne zasady mogą występować w stanach nadzwyczajnych, jednak także wtedy nie wszystkie prawa mogą zostać ograniczone w tym samym zakresie.

Jak ocenić krok po kroku, czy doszło do naruszenia niezbywalnych praw człowieka

Osoba, która uważa, że jej prawa zostały naruszone, powinna podejść do sprawy etapowo. Samo poczucie niesprawiedliwości nie zawsze oznacza naruszenie prawa człowieka, ale też formalna decyzja organu nie przesądza automatycznie, że działanie było zgodne z prawem.

Krok 1: Ustal, jakie prawo mogło zostać naruszone

Trzeba nazwać konkretną wolność lub prawo, na przykład:

• godność,
• prawo do prywatności,
• wolność sumienia i wyznania,
• wolność wypowiedzi,
• prawo do rzetelnego procesu,
• zakaz dyskryminacji.

Krok 2: Sprawdź, kto dopuścił się ingerencji

Najczęściej chodzi o działanie władzy publicznej: urzędu, sądu, policji, szkoły publicznej, szpitala publicznego czy zakładu karnego. Jednak prawa człowieka mają też znaczenie w relacjach między osobami prywatnymi, bo państwo powinno zapewnić ochronę przed naruszeniami ze strony pracodawców, firm, placówek edukacyjnych czy innych osób.

Krok 3: Oceń podstawę prawną ingerencji

Należy ustalić, czy działanie miało podstawę w obowiązujących przepisach. Brak jasnej podstawy ustawowej może świadczyć o bezprawności ograniczenia.

Krok 4: Zbadaj cel i proporcjonalność

Nawet jeśli ingerencja ma podstawę ustawową, trzeba jeszcze ocenić, czy była konieczna i proporcjonalna. Przykładowo, monitoring, kontrola osobista, odmowa dostępu do informacji lub ograniczenie kontaktów rodzinnych nie mogą być stosowane automatycznie i bez uzasadnienia.

Krok 5: Zbierz dowody i wybierz środek prawny

W zależności od sprawy mogą to być:

• odwołanie od decyzji administracyjnej,
• zażalenie, skarga lub apelacja,
• pozew cywilny o ochronę dóbr osobistych,
• zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa,
• wniosek do odpowiedniego organu lub instytucji stojącej na straży praw jednostki,
• skarga konstytucyjna lub skarga do międzynarodowego organu ochrony praw człowieka, jeśli spełnione są warunki dopuszczalności.

Prawa jednostki i obowiązki państwa oraz innych podmiotów

Jeżeli prawa człowieka są niezbywalne, to po jednej stronie stoi uprawnienie jednostki, a po drugiej obowiązek poszanowania, ochrony i realizacji tych praw. To nie tylko zakaz naruszania wolności przez państwo, ale też obowiązek tworzenia skutecznych mechanizmów ochronnych.

Najważniejsze obowiązki władz publicznych obejmują:

• powstrzymywanie się od arbitralnych ingerencji, na przykład bezprawnego zatrzymania lub naruszenia prywatności,
• zapewnienie ochrony prawnej, czyli dostępu do sądu, procedur odwoławczych i środków naprawczych,
• przeciwdziałanie dyskryminacji,
• prowadzenie postępowań wyjaśniających, jeżeli mogło dojść do poważnego naruszenia praw jednostki,
• tworzenie przepisów i praktyk zgodnych z konstytucją oraz standardami międzynarodowymi.

Obowiązki mogą dotyczyć także podmiotów prywatnych. Pracodawca nie może naruszać godności pracownika, szkoła nie powinna tolerować dyskryminacji, a przedsiębiorca musi respektować określone prawa konsumenta i prywatność danych osobowych. Zakres odpowiedzialności zależy jednak od rodzaju relacji prawnej i od przepisów szczególnych.

Zagadnienie	Co oznacza	Kogo dotyczy	Na co zwrócić uwagę
Niezbywalność	Praw nie można skutecznie sprzedać, przenieść ani definitywnie się ich zrzec	Każdego człowieka	Nie mylić z możliwością czasowego ograniczenia wykonywania prawa
Godność człowieka	Jest źródłem praw i wolności	Organy państwa, sądy, instytucje publiczne i pośrednio podmioty prywatne	Ma znaczenie przy wykładni wszystkich praw podstawowych
Ograniczenia praw	Są dopuszczalne tylko na podstawie prawa i w granicach proporcjonalności	Głównie władz publicznych	Nie mogą naruszać istoty prawa
Zakaz dyskryminacji	Podobne sytuacje powinny być traktowane równo, chyba że istnieje legalne i uzasadnione różnicowanie	Administracji, pracodawców, szkół, usługodawców	Liczą się fakty, kryterium różnicowania i skutki dla osoby poszkodowanej
Prawo do sądu	Możliwość dochodzenia ochrony przed niezależnym organem	Każdego, kogo prawa zostały naruszone	Znaczenie mają terminy i właściwa procedura
Skuteczna ochrona	Państwo powinno zapewnić realne środki odwoławcze	Sądów, urzędów, organów ścigania	Sama formalna możliwość złożenia pisma może nie wystarczyć
Relacje prywatne	Prawa człowieka wpływają także na stosunki między jednostkami	Pracowników, konsumentów, uczniów, pacjentów	Podstawą roszczeń bywa prawo pracy, cywilne, administracyjne lub karne

Jakie dokumenty, terminy i koszty mogą mieć znaczenie

Sprawy dotyczące naruszenia praw człowieka nie toczą się według jednej uniwersalnej procedury. To, jakie dokumenty są potrzebne, gdzie należy je złożyć i w jakim terminie, zależy od rodzaju sprawy: administracyjnej, cywilnej, karnej, pracowniczej albo konstytucyjnej.

Najczęściej przydatne są:

• decyzje administracyjne, postanowienia lub wyroki,
• pisma urzędowe i korespondencja elektroniczna,
• protokoły czynności, notatki służbowe, nagrania lub zdjęcia, jeśli zostały legalnie uzyskane,
• dokumentacja medyczna, gdy sprawa dotyczy zdrowia, integralności cielesnej lub warunków pobytu,
• umowy, regulaminy, oświadczenia pracodawcy lub szkoły,
• dane świadków i inne materiały potwierdzające przebieg zdarzeń.

Ważne są również terminy. Inne zasady obowiązują przy odwołaniu od decyzji administracyjnej, inne przy apelacji, skardze, pozwie o ochronę dóbr osobistych czy zawiadomieniu o przestępstwie. Sposób liczenia terminu może zależeć od rodzaju postępowania i chwili doręczenia pisma. Z tego powodu nie warto zwlekać z analizą sprawy.

Koszty także są zróżnicowane. Mogą obejmować:

• opłaty sądowe lub kancelaryjne,
• wydatki na pełnomocnika,
• koszty opinii biegłych,
• koszty uzyskania odpisów, zaświadczeń i dokumentacji,
• potencjalne koszty zastępstwa procesowego w razie przegranej.

W części spraw możliwe jest ubieganie się o zwolnienie od kosztów sądowych albo ustanowienie pełnomocnika z urzędu, ale wymaga to spełnienia ustawowych warunków i wykazania swojej sytuacji.

Najczęstsze błędy

W sprawach dotyczących praw podstawowych problemem bywa nie tylko samo naruszenie, lecz także sposób reagowania przez osobę zainteresowaną. Do najczęstszych błędów należą:

• utożsamianie niezbywalności z absolutnością – nie każde ograniczenie prawa człowieka jest automatycznie bezprawne,
• brak wskazania konkretnego prawa – ogólne twierdzenie o „naruszeniu praw człowieka” bez opisania, jakie prawo i w jaki sposób zostało naruszone, utrudnia ochronę,
• pomijanie terminów odwoławczych – nawet dobrze uzasadniona sprawa może napotkać przeszkody proceduralne,
• niedostateczne zabezpieczenie dowodów – brak dokumentów, korespondencji lub danych świadków osłabia argumentację,
• wybór niewłaściwej drogi prawnej – na przykład składanie skargi do niewłaściwego organu zamiast wniesienia odwołania lub pozwu,
• zakładanie, że zgoda na określone działanie zawsze wyłącza naruszenie – zgoda bywa prawnie nieskuteczna, jeśli narusza godność, jest wymuszona albo dotyczy prawa, którego nie można się zrzec w danym zakresie.

Sytuacja	Prawo / obowiązek	Możliwe działanie	Ryzyko
Bezpodstawna odmowa dostępu do świadczenia publicznego	Równe traktowanie, prawo do dobrej administracji, prawo do odwołania	Wniosek o uzasadnienie, odwołanie, skarga do sądu administracyjnego jeśli procedura to przewiduje	Przekroczenie terminu lub brak wymaganych załączników
Naruszenie godności pracownika	Poszanowanie godności, zakaz dyskryminacji, bezpieczne warunki pracy	Zgłoszenie pracodawcy, dokumentowanie zdarzeń, roszczenia przed sądem pracy	Brak dowodów i mylenie relacji pracowniczej z cywilnoprawną
Nadmierna ingerencja w prywatność	Prawo do prywatności i ochrony danych	Żądanie wyjaśnień, sprzeciw, skarga do właściwego organu, pozew cywilny	Niewskazanie konkretnej szkody lub bezprawnego działania
Ograniczenie kontaktu z rodziną w instytucji	Poszanowanie życia rodzinnego, kontrola legalności ograniczeń	Wniosek o zmianę decyzji, skarga, pomoc pełnomocnika	Trudność w ocenie, czy ograniczenie było proporcjonalne
Nierówne traktowanie w szkole lub na uczelni	Zakaz dyskryminacji, poszanowanie godności	Skarga do dyrektora lub władz uczelni, wykorzystanie trybów wewnętrznych, dochodzenie roszczeń	Brak opisu porównywalnej sytuacji i kryterium nierównego traktowania
Użycie przymusu przez funkcjonariusza	Ochrona nietykalności, zakaz nieludzkiego traktowania, kontrola legalności działań	Zabezpieczenie dowodów, zawiadomienie, skarga na czynności	Brak szybkiego udokumentowania obrażeń i przebiegu zdarzenia
Nieuczciwa procedura sądowa lub urzędowa	Prawo do rzetelnego postępowania i obrony swoich racji	Wniosek dowodowy, środek zaskarżenia, podniesienie zarzutów proceduralnych	Ograniczenie się do zarzutów moralnych bez wskazania uchybień procesowych

Praktyczne sytuacje i wyjątki, o których warto pamiętać

W codziennym języku często mówi się, że ktoś „zrzekł się swoich praw”. W odniesieniu do praw człowieka trzeba używać tego sformułowania ostrożnie. Możliwe jest na przykład wyrażenie zgody na określoną ingerencję w prywatność, na publikację wizerunku, na zabieg medyczny czy na określone warunki umowne. Nie oznacza to jednak, że dana osoba zbyła swoje prawa człowieka. Nadal korzysta z ochrony przed przymusem, oszustwem, nadużyciem przewagi i naruszeniem godności.

Podobnie w prawie pracy pracownik może zgadzać się na określone obowiązki organizacyjne, ale nie oznacza to zgody na mobbing, dyskryminację czy poniżające traktowanie. W postępowaniu karnym oskarżony może zrezygnować z niektórych uprawnień procesowych w przewidzianym przez prawo zakresie, lecz nie przestaje być podmiotem prawa do obrony i rzetelnego procesu.

W sprawach medycznych pacjent może odmówić leczenia lub wyrazić zgodę na zabieg, ale taka zgoda powinna być świadoma i dobrowolna. Jeżeli została wymuszona, uzyskana bez wymaganych informacji albo dotyczy działań sprzecznych z prawem, jej znaczenie może być podważane.

Szczególną uwagę trzeba zwrócić na osoby w sytuacji zależności lub osłabionej pozycji, takie jak:

• dzieci,
• osoby pozbawione wolności,
• pacjenci,
• pracownicy wobec pracodawcy,
• mieszkańcy domów pomocy lub innych placówek opiekuńczych.

W takich relacjach pozorna zgoda nie zawsze będzie wystarczającym usprawiedliwieniem ingerencji. Organy i instytucje mają wtedy dalej idące obowiązki gwarancyjne.

FAQ

Czy można zrzec się praw człowieka?

Co do zasady nie w takim znaczeniu, by przestały przysługiwać danej osobie. Można natomiast w pewnych sytuacjach zgodzić się na określone działania lub nie skorzystać z konkretnego uprawnienia proceduralnego. Taka zgoda nie może jednak prowadzić do legalizacji działań naruszających godność lub istotę prawa.

Co oznacza, że prawa człowieka są niezbywalne w praktyce?

Oznacza to, że państwo i inne podmioty muszą szanować podstawowe prawa każdej osoby, a człowiek nie jest „właścicielem” tych praw w sensie pozwalającym je sprzedać lub przenieść na kogoś innego. Nawet przy zgodzie jednostki część naruszeń może pozostać bezprawna.

Kto ma prawa człowieka?

Każdy człowiek. Zakres ochrony nie zależy od obywatelstwa, majątku, płci, wieku, pochodzenia czy przekonań. W praktyce niektóre prawa przysługują dodatkowo obywatelom jako prawa obywatelskie, ale prawa człowieka mają charakter uniwersalny.

Czy niezbywalne prawa człowieka mogą być ograniczone?

Tak, niektóre mogą być ograniczane ustawą, jeśli jest to konieczne i proporcjonalne oraz nie narusza istoty prawa. Nie oznacza to jednak, że samo prawo przestaje istnieć albo że państwo może dowolnie decydować o jego zakresie.

Jakie dokumenty warto zebrać przy naruszeniu praw człowieka?

Najczęściej przydają się decyzje, pisma urzędowe, korespondencja, dokumentacja medyczna, nagrania, zdjęcia, dane świadków oraz regulaminy lub umowy. Zakres potrzebnych materiałów zależy od rodzaju sprawy i wybranej procedury.

Gdzie zgłosić naruszenie praw człowieka?

To zależy od sprawy. Może to być sąd, organ administracji, prokuratura, pracodawca w trybie wewnętrznym, szkoła, właściwy organ nadzorczy albo instytucja powołana do ochrony praw jednostki. Kluczowe jest ustalenie właściwej drogi prawnej dla konkretnego rodzaju naruszenia.

Ile jest czasu na reakcję po naruszeniu prawa?

Nie ma jednego terminu dla wszystkich spraw. Inne terminy obowiązują przy odwołaniach administracyjnych, inne w postępowaniu cywilnym, karnym czy sądowoadministracyjnym. Termin może być liczony od doręczenia decyzji, ogłoszenia rozstrzygnięcia albo od chwili powzięcia wiedzy o naruszeniu.

Czy do sprawy o naruszenie praw człowieka potrzebny jest prawnik?

Nie zawsze, ale w sprawach bardziej złożonych pomoc profesjonalnego pełnomocnika może być bardzo istotna. Szczególnie wtedy, gdy trzeba wybrać właściwy środek prawny, dochować terminu i wykazać nieproporcjonalność lub bezprawność ingerencji.