Nieuregulowane płatności ze strony kontrahentów stanowią jedno z największych wyzwań dla firm, które realizują usługi lub dostarczają towary. Długotrwałe zwłoki w zapłacie wiążą się z pogorszeniem płynności finansowej, komplikują codzienną działalność i mogą prowadzić do konieczności szukania wsparcia prawnego. Poniższy artykuł omawia najważniejsze uprawnienia, z jakich może skorzystać przedsiębiorca w kontakcie z odbiorcą, który zalega z uregulowaniem faktur. Zaprezentowane wskazówki pozwolą podejmować decyzje na każdym etapie styczności z dłużnikiem w świetle polskich przepisów.

Umowa i terminy płatności

Pierwszym krokiem do zabezpieczenia interesów jest właściwe ukształtowanie umowy handlowej. Kluczowe elementy, które powinny się w niej znaleźć, to:

• dokładne określenie przedmiotu świadczenia i wartości netto,
• termin zapłaty (data lub wskazanie liczby dni od doręczenia faktury),
• waluta i sposób przekazania środków,
• konsekwencje opóźnienia w płatności (odsetki, opłaty dodatkowe),
• określenie sądu właściwego do rozstrzygania sporów.

W sytuacji braku ustaleń dotyczących terminu płatności, zastosowanie znajdują przepisy Kodeksu cywilnego (art. 535 i 647). W oparciu o nie kontrahent powinien uiścić należność nie później niż w ciągu 30 dni od dnia otrzymania faktury lub towaru, o ile strony nie uzgodniły inaczej.

Prawo do odsetek i odszkodowania

Odsetki ustawowe i maksymalne

Zgodnie z art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego wierzyciel ma prawo naliczać odsetki za opóźnienie, jeżeli dłużnik nie wykona świadczenia pieniężnego w terminie. Stawka odsetek ustawowych dla przedsiębiorców jest corocznie ustalana przez Ministerstwo Finansów. W umowie można przewidzieć odsetki maksymalne (ustawowe powiększone o 5 punktów procentowych), jednak umowa nie może przekroczyć limitu określonego w art. 359 § 2 Kodeksu cywilnego.

Odszkodowanie i koszty dodatkowe

Poza odsetkami przedsiębiorca może domagać się pokrycia kosztów windykacji, o ile zostały one rzeczywiście poniesione. W przypadku wynajęcia firmy windykacyjnej lub doradcy prawnego powstaje roszczenie o zwrot dokumentowanych wydatków. Przepis art. 354 KC przewiduje możliwość dochodzenia pełnej wysokości odszkodowania, jeżeli strona opóźniająca się w zapłacie działała niezgodnie z prawem lub zaciągnęła zobowiązanie w sposób przewlekły.

Środki windykacyjne

Windykacja polubowna

Najczęściej proces dochodzenia należności rozpoczyna się od etapów pozasądowych, które są szybsze i tańsze. Wśród działań polubownych znajdują się:

• wysłanie wezwania do zapłaty – formalnego pisma z określeniem terminu i wysokości roszczenia,
• negocjacje warunków spłaty – rozłożenie długu na raty lub korekta terminu,
• skorzystanie z usług mediatora – próba osiągnięcia kompromisu przy udziale niezależnej osoby.

Działania polubowne mają na celu zachowanie dobrych relacji biznesowych oraz ograniczenie kosztów procesu sądowego.

Windykacja sądowa

Gdy metody polubowne nie przynoszą efektu, przedsiębiorca może skierować sprawę do sądu. W zależności od kwoty roszczenia i wartości sporu wybiera się:

• postępowanie uproszczone (należy wykazać roszczenie dokumentami),
• procesowe postępowanie cywilne – pozwu przeciwko dłużnikowi.

W toku postępowania sąd może uwzględnić dowody, takie jak umowa, faktury, korespondencja mailowa czy potwierdzenia odbioru wezwań. Po uzyskaniu prawomocnego wyroku dłużnik zobowiązany jest do zapłaty, a wierzyciel może przejść do kolejnego etapu – egzekucji.

Zabezpieczenie roszczeń i postępowanie egzekucyjne

Aby zwiększyć szansę na zaspokojenie długu, przedsiębiorca może złożyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia na majątku dłużnika. Sądem właściwym do wydania postanowienia jest sąd rejonowy, w którego okręgu dłużnik ma miejsce zamieszkania lub siedzibę.

• zabezpieczenie na rachunku bankowym,
• blokada środków na rachunkach – tzw. zajęcie wierzytelności pieniężnych,
• zastaw na składnikach majątku ruchomego,
• uroczenie hipoteki na nieruchomości.

Po wydaniu zabezpieczenia wierzyciel składa tytuł wykonawczy do komornika, który prowadzi działania egzekucyjne. Do najczęściej wykorzystywanych środków należą zajęcie wynagrodzenia, rachunku bankowego czy ruchomości znajdujących się w siedzibie dłużnika.

Upadłość kontrahenta i procedury naprawcze

Gdy dłużnik nie wywiązuje się z zobowiązań, może dojść do otwarcia postępowania upadłościowego lub restrukturyzacyjnego. Wierzyciel może zgłosić swoje roszczenia do masy upadłości wraz z załączonym wykazem wierzytelności. W procedurach restrukturyzacyjnych natomiast istnieje szansa na zawarcie układu z dłużnikiem, co pozwala na częściową spłatę zobowiązań.

• wniosek o ogłoszenie upadłości – składany do sądu gospodarczego,
• przyłączenie do postępowania restrukturyzacyjnego – plan naprawczy,
• udział w zgromadzeniu wierzycieli i głosowanie nad układem.

Wniesienie wniosku o upadłość lub restrukturyzację może skutkować ochroną przed egzekucjami sądowymi prowadzonymi przez wierzycieli, ale wymaga bacznej analizy ryzyk i kosztów związanych z postępowaniem.